است از آنچه گفته شد . با ايجاد آبگيرى شبيه به آن در تنگهء نزديك پس قلعه مىتوان تمام حوالى تهران را بارور و آباد ساخت ؛ منتها اينكه حكومت فعلى هيچ بر سر آن نيست كه براى مقاصد عام المنفعه پولى خرج كند ، هرچند كه در آينده صد برابر آن سود عايدش شود . در قرنهاى گذشته با ايجاد بندها ، نهرهاى بزرگ را به دشت تخت‌جمشيد و قسمتهاى غربى مملكت مىبردند و از اين طريق سرزمينهاى وسيعى را آباد مىكردند . اما اين همه اكنون خشك و ويران برجاى مانده است . غير از تأسيساتى كه تا به حال براى آبيارى ذكر كرديم از چاه هم آب براى مقاصد كشاورزى بدست مىآورند . دلوها را با طناب درازى به درون چاه مىفرستند ، وقتى سطل پر شد آن را به كمك گاوى كه به چرخى بسته شده است بيرون مىكشند و آن هم بدين طريق كه گاو را در سرازيرى كوچكى كه در جلو چاه كنده‌اند مىرانند و اين كار موجب بالا آمدن سطل با محتواى آب آن مىشود . از اينها گذشته مناطقى هم در ايران هست كه باران بهارى زمين را براى پذيرفتن بذر آماده مىكند ؛ در اين مناطق كشت ديم ( يعنى طبيعى ، بر خلاف كشت آبى كه بايد آب را به طريق مصنوعى به زمين رساند ) انجام مىگيرد . غله‌اى كه از كشت ديم بدست مىآيد ، طبيعتا سنگينتر و مغزدارتر است چه هيچ آبيارى مصنوعى نمىتواند كاملا جاى باران آسمان را بگيرد و از اين جهت است كه مثلا گندم مصر علىرغم آبيارى با آب نيل كه پر از مواد آلى است ، خيلى كمتر از گندم اروپا نشاسته دارد . بارى اين مناطق مساعد براى كشت ديم عبارتند از قسمتهائى از جلگهء رى و قزوين ، كردستان ، خمسه و بعضى از دره‌هاى عراق عجم . در ناحيهء قزوين كه به علت داشتن باغهاى زيباى خود مشهور است ، سبز شدن و روئيدن گياهان بستگى به توفانها و رعد و برقهائى دارد كه به كرات در تابستان در آن ديار رخ مىدهد . هرگاه رعد و برق بگذرد ، بىآنكه بارانى به همراه داشته باشد ، ديگر در آن سال خشكسالى است و محصول مرغوب نيست . در نواحى ساحلى درياى خزر باران به هيچ روى كم نيست ، و به همين دليل هم در آن ديار قنات احداث نمىشود ، اما در آنجا رودخانه را تقسيم مىكنند تا شعبه‌هاى آن را به شاليزارها برسانند . روىهم‌رفته در سراسر ايران زيادى يا كمى باران بهارى ، و بيشتر از آن برف زمستان ، عامل تعيين‌كنندهء محصول است . در سالهائى كه در زمستان كوهها از برفى كه بايد در تابستان آب و در دشتها سرازير شود پوشيده نباشد تمام تلاشها براى بدست آوردن محصول كافى از زمين بىنتيجه مىماند . طبقهء برزگر در ده‌ها ، قصبچه‌ها ، قصبات و همچنين در حومهء اصفهان ، يزد ، قزوين ، همدان و ساير شهرها سكونت دارد . براى ايمنى از دستبردها و شبيخونهاى غارتگران كه در گذشته‌ها چندان نادر هم نبوده است به دور هر